مگس پران و جرقه (Floaters and Flashes)

آيا هرگز برايتان پيش آمده است كه هنگام خيره شدن به يك زمينه صاف (مثلاً يك كاغذ سفيد يا آسمان آبي) متوجه ذرات كوچك غبار مانندی شويد كه جلوی چشمتان بالا و پايين مي‌روند و هرچه پلك مي‌زنيد باز هم مثل يك سايه كوچك در جلوی چشمتان قرار دارند؟ اين سايه‌های مزاحم را اصطلاحاً مگس پران مي‌گويند. معمولاً با حركت دادن چشم مگس‌ پران هم حركت مي‌ كند اما چون جهت حركت آن در خلاف جهت حركت چشم مي‌باشد نمي‌توان آن را با چشم تعقيب كرد.

مگس‌پران چيست؟
مگس‌پران در حقيقت سايه كدورت‌های موجود در مايع زجاجيه است كه روی شبكيه مي‌افتد و به صورت يك سايه تيره ديده مي‌شود. اين كدورت‌ها ممكن است ناشي از چسبندگي و ضخيم شدن رشته‌های زجاجيه، جمع شدن سلول‌های التهابي در زجاجيه و يا خونريزی در داخل چشم باشد.

زجاجيه چيست؟
زجاجيه مايع ژله مانندی است شبيه سفيده تخم مرغ خام كه بخش اعظم داخل كره چشم (از پشت عدسي تا روي شبكيه) را پر كرده است و به حفظ ساختمان كروی چشم كمك مي‌كند و شبكيه را در جای خودش نگه مي‌دارد. ساختمان زجاجيه از يك شبكه اسفنجي متشكل از رشته‌های خيلي ظريف ايجاد شده كه مقادير فراوان آب و مواد محلول را در خود جای داده و به آن حالت ژله‌ای بخشيده است. رشته‌های موجود در زجاجيه در قسمت‌های خارجي‌ تر زجاجيه متراكم‌ ترند و اتصالات نسبتاً محكمي به لايه‌های داخلي شبكيه دارند.

چرا مگس‌پران ايجاد مي‌شود؟
مگس‌پران عارضه بسيار شايعي است و با گذشت سن شيوع آن افزايش مي‌يابد به طوريكه بيش از %70_60 افراد بالاي 60 سال مگس‌پران را تجربه كرده‌اند. 
رشته‌های موجود در زجاجيه در بچه‌ها و افراد جوان معمولاً بسيار ظريف است و ديده نمي‌شود اما با بالا رفتن سن اين رشته‌ها ضخيم‌تر مي‌شوند و در بعضي جاها به هم مي‌چسبند و باعث ايجاد كدورت مي‌شوند كه سايه اين كدورت بر روي شبكيه به صورت مگس‌پران احساس مي‌شود. به علاوه در بسياری از افراد مسن بخشي از رشته‌های محيطي زجاجيه كه به شبكيه متصل بوده و از جاي خود كنده مي‌شود و به داخل بخش‌های مركزي زجاجيه مي‌افتد. اين حالت كه آن را (جداشدگي خلفي زجاجيه) مي‌نامند شايع ترين علت ايجاد مگس‌پران است. گاهي اوقات هم وجود التهاب داخل چشمي (يووئيت) سبب تجمع سلول‌هاي التهابي در زجاجيه مي‌شود كه باعث ايجاد مگس‌پران مي‌شود. يك علت ديگر مگس‌پران وجود خونريزي در داخل زجاجيه است؛ مثلاً در افراد مبتلا به ديابت ممكن است خونريزی خفيف چشمي ابتدا به صورت يك مگس‌پران ديده شود.

مگس‌پران در چه افرادي شايع‌تر است؟

  • افراد بالاي 60 سال
  • افراد نزديك بين
  • افرادي كه سابقه جراحي چشمي (بخصوص جراحي آب مرواريد) دارند.
  • افرادي كه سابقه التهاب داخل چشمي (يووئيت) دارند.

جرقه چيست؟
در چشم پزشكي جرقه به معنای احساس وجود نور در ميدان بينايي است وقتي كه در حقيقت محرك نوری وجود ندارد. جرقه ممكن است به صورت خطوط درخشان صاعقه مانند يا به صورت اجسام ريز درخشنده به نظر برسد. جرقه ممكن است فقط در يك نقطه خاص ميدان بينايی ديده شود و يا به صورت نقاط ريز متعدد در بخشي از ميدان بينايي درآيد. احساس ديدن جرقه معولاً فقط چند ثانيه طول مي‌كشد اما غالباً تكرار مي شود. معمولاً در محيط‌های تاريك جرقه ها بيشتر تظاهر مي‌كنند. به علاوه حركات ناگهاني سر يا چشم‌ها ممكن است باعث ديدن جرقه شود.

چرا جرقه ايجاد مي‌شود؟
همانطور كه قبلاً گفته شد با افزايش سن رشته‌های زجاجيه ضخيم تر مي‌شوند و به هم چسبندگي پيدا مي‌كنند. اين چسبندگي رشته‌های زجاجيه ممكن است باعث كشيده شدن پرده شبكيه گردد از آنجا كه پاسخ سلول هاي شبكيه به محرك ها به صورت درك نور است هر عاملي كه سلول هاي شبكيه را تحريك كند در مغز به عنوان نور تفسير مي شود. به همين علت وقتي شبكيه تحت كشش قرار گيرد جرقه‌های نوري ديده مي‌شود.

آيا مگس‌پران و جرقه خطرناك است؟
بسياري از افراد مدت ها مگس‌پران داشته اند و هيچ مشكل خاصي پيدا نكرده اند. مگس پراني كه سال های سال وجود داشته و تغيير خاصي پيدا نكرده است معمولاً خطری ندارد اما بروز مگس پران جديد مي تواند ناشي از مشكلات جدي چشمي باشد. البته همانطور كه گفته شد شايع ترين علت بروز مگس پران جديد (جداشدگي زجاجيه خلفي) است كه به خودي خود خطري ندارد اما گاهي اوقات در حين جدا شدن زجاجيه بخشي از شبكيه نيز همراه با آن كنده مي‌شود و باعث ايجاد سوراخ يا پارگي در پرده شبكيه مي‌شود كه مي تواند سبب جدا شدن پرده شبكيه و مشكلات شديد بينايي شود. 
به‌طوريكه قبلاً ذكر شد وجود جرقه معمولاً ناشی از كشش و تحريك شبكيه است، بنابراين در افرادی كه اخيراً دچار جرقه شده‌اند احتمال ايجاد پارگي در پرده شبكيه وجود دارد. 
تشخيص علت ايجاد جرقه و مگس‌پران بدون معاينه دقيق چشم پزشكي امكان‌پذير نيست بنابراين لازم است تمام افرادي كه دچار جرقه هستند و يا مگس‌پران جديد پيدا كرده‌اند حتماً توسط چشم‌پزشك معاينه شوند. براي انجام معاينه ابتدا مردمك با استفاده از قطره‌های مخصوص باز مي‌شود و سپس با استفاده از لنزها و وسايل مخصوص زجاجيه و شبكيه معاينه مي‌شود. در صورتي كه در معاينه هيچ مشكلي به جزء (جداشدگي زجاجيه خلفي) وجود نداشته باشد و شبكيه سالم باشد معمولاً خطری وجود ندارد و اقدام خاصي لازم نيست اما در مواردی كه آسيبي به پرده شبكيه وارد شده باشد يا خونريزی يا التهاب داخل چشمي وجود داشته باشد بايد درمان انجام شود. 
گاهي با يك نوبت معاينه نمي‌توان علت دقيق مگس‌پران را تشخيص داد. در اين حالت معمولاً لازم است معاينه در فواصل 3_2 هفته يك بار تكرار شود تا زماني كه مطمئن شويم علت خطرناكي وجود ندارد. 
يك نكته مهم آن است كه جرقه حتي اگر با پارگي شبكيه همراه باشد معمولاً پس از چند روز تا چند هفته خود به خود از بين مي رود؛ مگس پران هم حتي در صورت همراهي با پارگي شبكيه پس از چند هفته كوچك مي شود. بنابراين در افرادي كه جرقه يا مگس پران جديد ايجاد شده حتي اگر خود به خود خوب شده باشد لازم است معاينه كامل چشم انجام شود.

آيا جرقه و يا مگس‌پران قابل درمان است؟
همانطور كه قبلاً گفته شد مگس‌پران معمولاً علت خطرناكي ندارد و نيازي به درمان ندارد. در اكثر موارد پس از چند هفته تا چند ماه مگس پران به تدريج كوچك مي شود و فرد نيز عادت مي كند كه آن را نديده بگيرد. اما در مواردی كه مگس پران با سوراخ يا پارگي پرده شبكيه همراه باشد ممكن است نياز به اقدامات درماني مثل ليزر يا عمل جراحي براي جلوگيري از پارگي پرده شبكيه وجود داشته باشد. 
جرقه نيز در صورتي كه علت خطرناكي نداشته باشد پس از چند روز تا چند هفته برطرف مي‌شود و نياز به درمان ندارد.

علل غير چشمي جرقه 
افرادي كه ميگرن دارند اغلب نوع ديگري از جرقه را تجربه مي‌كنند. اين جرقه‌ها به صورت خطوط زيگزاگي لرزان يا نقاط بزرگ شونده ديده مي‌شود. معمولاً اين جرقه‌ها ابتدا در وسط ميدان بينايي ظاهر مي‌گردد (يعني روبروي فرد ديده مي‌شود) و در عرض 15 تا 20 دقيقه به تدريج به كناره‌هاي ميدان بينايي كشيده شده، كم‌كم محو مي‌گردد. پس از آن سر درد شروع مي‌شود كه معمولاً يك طرفه و ضربان‌دار است. البته در بعضي از افراد فقط جرقه تظاهر مي‌كند و سردرد اتفاق نمي‌افتد. اين حالت را "ميگرن چشمي" مي‌گويند. يك نكته مهم آن است كه جرقه ناشي از ميگرن هم زمان در هر دو چشم ديده مي‌شود اما جرقه ناشی از مشكلات چشمي فقط در چشم مبتلا تظاهر مي‌كند. 
يك علت ديگر جرقه برخورد ضربه ناگهاني به سر است. (احتمالاً به همين دليل) برخورد هر ضربه ناگهاني به سر ممكن است باعث شود كه فرد تا چند ثانيه جرقه‌هاي درخشان كوچك ببيند يا اصطلاحاً (برق از چشمش بپرد.)

كلام آخر 
همانطور كه گفته شد مگس‌پران‌های قديمي كه سال‌ها وجود داشته و تغيير خاصي پيدا نكرده است معمولاً بي‌خطر است. اما در موارد زير لازم است حتماً به چشم پزشك مراجعه كنيد:

  • مگس‌پراني كه جديداً ايجاد شده است (حتي اگر پس از چند هفته خود به خود برطرف شده باشد)
  • مگس‌پران قديمي كه جديداً بزرگتر شده يا تغيير ديگري پيدا كرده است.
  • مگس‌پران همراه با جرقه (حتي اگر پس از چند روز جرقه خود به خود برطرف شده باشد)
  • مگس‌پران همراه با كم شدن يا تاری ديد يا احساس وجود پرده در جلوی چشم (اين علامت بسيار مهم است و ممكن است ناشی از كنده شدن بخشي از شبكيه باشد كه به درمان فوری نياز دارد)
  • ديدن جرقه حتي اگر با هيچ مشكل چشمي ديگری همراه نباشد و پس از چند روز خودبه‌خود بهبود پيدا كرده باشد.
عضویت در خبرنامه بیمارستان نور